प्रतिनिधी:रामचंद्र कामडी
माणसाच्या मनात भीती निर्माण करा आणि मग त्या भीतीवर उपाय विकायला सुरुवात करा — हा हजारो वर्षांपासून चालत आलेला धंदा आहे. कधी लिंबू, कधी मिरची, कधी काळी बाहुली, कधी कवटी, कधी भस्म, तर कधी एखाद्या देवाच्या नावाने *“करणी झाली”, *“भानामती झाली”, “घर बांधलं”, “उतारा करा” अशा घोषणा देऊन लोकांच्या अज्ञानावर व्यापार उभा केला जातो.
आज विज्ञान चंद्रावर पोहोचलं, कृत्रिम बुद्धिमत्ता जग बदलते आहे, माणूस मंगळावर जाण्याची तयारी करतो आहे; पण दुसरीकडे आपल्या समाजात अजूनही दारासमोर ठेवलेल्या एका लिंबामुळे लोक घाबरून जातात, हे पाहून करमणूकही वाटते आणि दुःखही होते.
खरं तर लिंबू ही निसर्गाने दिलेली आरोग्यदायी देणगी आहे.
त्यात व्हिटॅमिन C आहे, प्रतिकारशक्ती वाढवण्याची ताकद आहे, पचन सुधारण्याचे गुण आहेत. डॉक्टर, आहारतज्ज्ञ आणि आरोग्यतज्ज्ञ सकाळी कोमट पाण्यात लिंबू व मध घेण्याचा सल्ला देतात. पण आपल्या समाजात काही लोकांनी त्याच लिंबाला जादूटोण्याचं शस्त्र बनवलं आहे. एखाद्याच्या दारात लिंबू दिसलं की घरात भीतीचं वातावरण तयार होतं. लोक घाबरून जातात, देवदेवतांच्या नावाने धावपळ सुरू होते, आणि मग सुरू होतो तथाकथित बाबांचा धंदा.
प्रश्न असा आहे की, जर लिंबू ठेवून कोणाचं आयुष्य उद्ध्वस्त करता येत असेल, तर जगातील सर्वात मोठे शास्त्रज्ञ, उद्योगपती, राजकारणी आणि युद्धनितीकार यांनी अणुबॉम्ब, क्षेपणास्त्रं, सैन्य, संशोधन यावर अब्जावधी रुपये खर्च का केले?
दोन लिंबू आणि चार मिरच्या पुरेशा होत्या ना?
जगात कोणताही असा वैज्ञानिक पुरावा नाही की लिंबू भारून, मंत्र फुंकून किंवा दोरीगंडा करून कोणाचं नशीब बदलता येतं.
जर खरंच अशी शक्ती असती, तर देशातील बेरोजगारी, गरिबी, आजार, भ्रष्टाचार, युद्धं — हे सर्व जादूगारांनी क्षणात संपवलं असतं. पण वास्तव वेगळं आहे. जे लोक जादूटोण्याचा दावा करतात, ते स्वतःच अनेकदा दारिद्र्यात, अज्ञानात आणि अंधविश्वासात जगताना दिसतात.
अंधश्रद्धा माणसाची विचारशक्ती मारते.
ती माणसाला प्रश्न विचारू देत नाही.
ती विवेक हरवते.
आणि सर्वात धोकादायक गोष्ट म्हणजे — ती माणसाला वास्तव समस्यांपासून दूर नेत असते
एखाद्या व्यक्तीला आजार झाला तर डॉक्टरकडे जाण्याऐवजी काही लोक बाबांकडे जातात. मानसिक तणाव असेल तर समुपदेशनाऐवजी उतारा शोधतात. व्यवसायात नुकसान झालं तर मेहनत, नियोजन किंवा कौशल्य तपासण्याऐवजी “करणी झाली” असं म्हणतात. म्हणजे अपयशाची कारणं शोधण्याऐवजी अदृश्य शक्तींना दोष देणं सोपं वाटतं.
ही मानसिक गुलामी आहे.
विशेषतः माध्यमांची भूमिकाहीब इथे महत्त्वाची ठरते. काही चॅनेल्स TRP साठी “भूताचा व्हिडिओ”, *“करणीचा थरार”, *“भानामतीचा कहर”* अशा मथळ्यांनी समाजात भीतीचं वातावरण तयार करतात. पत्रकारिता ही समाजाला जागं करण्यासाठी असते; अज्ञान वाढवण्यासाठी नाही. माध्यमांनी विज्ञान, तर्क, संशोधन आणि विवेकवाद यांना व्यासपीठ द्यायला हवं; अंधश्रद्धेच्या बाजाराला नाही.
आपल्या महाराष्ट्राची परंपरा ही संतांची, समाजसुधारकांची आणि विचारवंतांची आहे.
महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी अज्ञानाविरुद्ध लढा दिला.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी “शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा” सांगितलं.
डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांनी जीव धोक्यात घालून अंधश्रद्धेविरुद्ध लढा दिला.
कारण त्यांना माहिती होतं की अंधश्रद्धा ही फक्त श्रद्धेची बाब नसते; ती समाजाच्या प्रगतीसमोर उभा राहिलेला अंधार असतो.
श्रद्धा असावी — पण विवेकासह.
देवावर विश्वास असावा — पण विज्ञान नाकारून नाही.
संस्कृती जपावी — पण अज्ञानाचं समर्थन करून नाही.
आज गरज आहे ती मुलांना प्रश्न विचारायला शिकवण्याची.
“का?” हा प्रश्न विचारणारी पिढी निर्माण झाली तर कोणताही भोंदूबाबा, कोणताही जादूटोणा, कोणतीही भानामती टिकणार नाही.
म्हणूनच जर कोणीतरी दारासमोर लिंबू ठेवून गेला, तर घाबरू नका.
ते उचलून स्वच्छ धुवा, सरबत करा, आरोग्य सुधारा — किंवा बाजारभाव पाहता विकून टाका!
पण कृपया भीती विकणाऱ्यांच्या जाळ्यात अडकू नका.
कारण माणसाचं आयुष्य लिंबू, मिरच्या, दोरे आणि कवट्या चालवत नाहीत;
ते चालवतं त्याचं विचारशक्ती, कष्ट, विज्ञान आणि आत्मविश्वास.
